Dysonans poznawczy - o napięciu i jego redukowaniu

Dysonans poznawczyDysonans poznawczy to jedno z najważniejszych pojęć w psychologii społecznej. Oznacza nieprzyjemne napięcie, jakie występuje w sytuacji pojawienia się dwóch sprzecznych elementów postawy, najczęściej myśli, uczuć, zachowań. Jakie są jego objawy, jak wygląda to w praktyce i jak radzić sobie z uczuciem dysonansu?

Dysonans poznawczy i jego historia

Za "ojca" pojęcia dysonansu uważa się Leona Festingera, który w 1927 roku po raz pierwszy użył tego terminu jako nazwy dla sytuacji ścierania się dwóch, sprzecznych ze sobą elementów poznawczych, w tym myśli, poglądów, sądów lub zachowań, np. zachowujemy się nieadekwatnie do tego, co czujemy czy myślimy, np. pijemy alkohol, mimo iż uważamy, ze to szkodliwe ale robimy to np. aby pozyskać aprobatę środowiska. Najczęściej dysonans dotyczy rozbieżności pomiędzy uczuciami lub myślami a zachowaniem, jakie z nich wynika.

Jak radzić sobie z dysonansem poznawczym?

Dysonans jest uczuciem nieprzyjemnego dla nas napięcia, więc aby poczuć się lepiej, próbujemy je zredukować. Można to czynić na trzy, podstawowe sposoby.

Po pierwsze: zmiana
Pierwszy sposób na redukowanie uczucia dysonansu to zmiana, która dotyczy jednego z elementów poznawczych, który przyczynia się do uczucia dysonansu, np. zachowania, które niezgodne jest z naszymi poglądami. Doskonałym przykładem jest niezdrowe odżywianie: jeśli wiemy, że jemy niezdrowo, możemy zmienić nasze zachowanie i albo zmienić dietę albo odrzucić informację o złej diecie i udawać, że sposób jest prawidłowy. Najczęściej właśnie zmieniane jest zachowanie.

Po drugie: dodanie
Jeśli nie chcemy zmieniać jednego z elementów postawy, możemy dodać inny, który zniweluje uczucie dysonansu, np. adekwatnie do poprzedniego przykładu, osoba może zacząć uprawiać sport i mówić, że skoro stawia na aktywność fizyczną, to jej sposób odżywiania nie ma dużego znaczenia.

Po trzecie: przeformułowanie znaczenia
Jeśli ani zmiana ani dodawanie innego elementu nie przynosi rezultatu możliwe jest też zmienienie znaczenia jednego z elementów, np. twierdzimy, że w sumie trudno się dziś dobrze odżywiać, ponieważ wszędzie znajdują się konserwanty i tak naprawdę niewielki odsetek żywności można nazwać naprawdę zdrową.

Przykłady dysonansu poznawczego i sposoby jego redukowania

Wymienione wyżej formy redukowania dysonansu poznawczego często spotkać można w życiu codziennym. Warto podać kilka przykładów tego napięcia oraz sposobów na pozbycie się go.

Sytuacja 1: stosowanie przemocy
Jurek stosuje przemoc fizyczną oraz psychiczną wobec swojej żony. Wie, że postępuje źle, widzi, jak jego małżonka cierpi, powstaje więc uczucie dysonansu. Jurek może albo przestać bić żonę (zmiana zachowania) albo zacząć twierdzić, że jego zachowanie ma na celu pokazanie żonie, co robi źle i ma uleczyć ich związek, że to tylko zwykłe małżeńskie przepychanki (dodanie znaczenia).

Sytuacja 2: wybitnie zdolny
Agata uważa, że jest bardzo zdolna, dostała się na dobre studia ale nie zdała ważnego egzaminu. Może więc stwierdzić, że źle jej poszło, ponieważ gorzej się czuła (dodanie znaczenia) lub mówić, że test był źle skonstruowany i nie sprawdzał rzetelnie wiedzy (przeformułowanie znaczenia).

Sytuacja 3: życzliwy ale skąpy
Wojtek od zawsze deklaruje, że jest bardzo życzliwy, hojny i przyjacielski. Kiedy jednak jego znajomy, Mirek, chce pożyczyć od niego duża sumę pieniędzy, Wojtek odmawia mu. Wojtek może twierdzić, że pożyczanie takich pieniędzy nie jest oznaką życzliwości ale naiwności, gdyż Mirek może nie oddać mu gotówki (przeformułowanie znaczenia). Możliwe jest też wskazywanie przez niego na inne aspekty zachowania, które wskakują na życzliwość, np. pomógł staruszce w niesieniu zakupów, dostarczył zapas karmy do schroniska dla zwierząt, itp. (dodanie elementu).

Dysonans podecyzyjny

Rodzajem dysonansu jest tak zwany dysonans podecyzyjny, czyli napięcie, które pojawia się po podjęciu decyzji, szczególnie tej istotnej, której podjęcie przysporzyło nam trudności, gdyż nie wiedzieliśmy, którą alternatywę wybrać. Dysonans jest silniejszy, im bardziej ostateczna była decyzja, np. przy zakupie mieszkania czy samochodu. Po jej dokonaniu osoba będzie upewniała samą siebie i otoczenie, że podjęta decyzja jest słuszna, np. że mieszkanie jest lepiej zlokalizowane, a auto bezpieczniejsze niż niewybrane alternatywy. To sposób na redukowanie dysonansu tego typu.

Przydatności teorii dysonansu

Okazuje się, że teoria dysonansu poznawczego Leona Festingera pozwala na wyjaśnienie wielu trudnych psychologicznie zjawisk. Znalazło to potwierdzenie w wielu badanach nad dysonansem poznawczym. Po pierwsze, atrakcyjne nagrody, które wręczane są za wykonywanie przyjemnych dla nas czynności sprawiają, że mniej chętnie je wykonujemy (brak odpowiedniego wzmocnienia). Z kolei silne kary za czynności zakazane mogą sprawić, że będziemy je postrzegać za mniej groźne (co jest zgodne z regułą dysonansu). Z kolei, gdy ktoś nielubiany będzie kazał na coś zrobić, nawet jeśli to dla nas nieprzyjemne, jesteśmy bardziej skłonni daną czynność polubić, przykładem jest tu zagłosowanie na nielubianego polityka i późniejsze odczuwanie do niego sympatii ("Głosowałem na niego, to mój wybór, może jednak zrobi dla nas coś dobrego"). Eksperymenty te pokazują nam, jak elementy poznawcze (myśli, uczucia lub zachowania) mogą się zmieniać pod wpływem wielu czynników. Bazą w tym wypadku jest oczywiście teoria dysonansu.

Dysonans a manipulacja psychologiczna

Teoria dysonansu sprawdza się także w procesach manipulacji, często wykorzystywanych w psychologii. Opiera się na niej kilka mechanizmów, z których najbardziej znane to: stopa w drzwiach, drzwiami w twarz, technika scenariusza oraz zasada niskiej piłki. Stopa w drzwiach oznacza większe prawdopodobieństwo spełnienia naszej prośby przez kogoś, jeśli wcześniej zrobi dla nas coś o mniejszym znaczeniu, np. koleżanka pożyczy nam 100 złotych, jeśli wcześniej pożyczyła nam 10 złotych, nawet, jeśli zrobiła to niechętnie (”Dałam 10zł, dam i 100 zł”). Koleżanka pożyczy nam większą sumę, by w ten sposób zredukować uczucie dysonansu: będzie działała konsekwentnie. Technika drzwiami w twarz jest odwrotnością poprzedniej. To większe prawdopodobieństwo spełnienia prośby, gdy ktoś wcześniej odmówi spełnienia większego wymagania, np. koleżanka chętniej pożyczy nam 100 złotych, jeśli wcześniej prosiliśmy ją o 1000 złotych: będzie chciała być życzliwa i będzie czuła napięcie w związku z odmową pożyczenia dużej sumy, pożyczy mniejszą dla redukcji dysonansu: "Nie dałam 1000 zł ale 100 zł mogę". Technika scenariusza odnosi się do działań, których samo wyobrażanie wydaje się nam ich wykonywaniem, np. przymierzenie sukienki w sklepie sprawia, że wyobrażamy sobie, że jest już nasza, co przybliża nas do zakupu, również na zasadzie konsekwencji i redukcji dysonansu ("Mam ją już na sobie i teraz jej nie kupię?"). Zasada niskiej piłki z kolei oznacza ukrycie pewnych faktów i przytoczenie sytuacji jako bardzo atrakcyjnej, a jeśli osoba się zgodzi: odkrycie, tzw. "haczyków". Tutaj mamy do czynienia z redukowaniem dysonansu podecyzyjnego: jeśli ktoś na coś się zgodzi, będzie trwał w decyzji, idealizując swój wybór nawet wtedy, gdy nie jest on do końca atrakcyjny.

Autor: psycholog Monika Kornaś

Komentarze



Psychologia społeczna w praktyce, czyli jak zrozumieć swoje zachowania

Psychologia społecznaŻyjemy szybko, dynamicznie, lawirując każdego dnia między p



Neurotyk, czyli życie w ciągłym lęku

NeurotykNeurotyzm to jedno z istotniejszych pojęć w psychologii, a dokładniej psychologii oso



Aleksytymia - przyczyny, objawy, terapia

AleksytymiaEmocje towarzyszą nam od zawsze. Są sposobem, w jaki wyrażamy swoje zdanie o św



Jak poradzić sobie z samotnością?

SamotnośćSamotność niejedno ma imię. Z początku często bagatelizowana przerodzić może