Oligofrenia (ni - niepełnośprawność intelektualna) stopnie, przyczyny, objawy, terapia

Oligofrenia, upośledzenie umysłoweMianem oligofrenii określa się spowolnienie lub opóźnienie rozwoju poznawczego, skutkujące niższym niż przeciętny potencjałem poznawczym. Wyróżnia się cztery jej stopnie.

Jakie są jej przyczyny, jak się objawia oraz w jaki sposób poddać osobę z taką niepełnosprawnością terapii, aby jej funkcjonowanie było jak najlepsze?

Oligofrenia, czyli niepełnosprawność intelektualna

Mianem oligofrenii określa się niepełnosprawność intelektualną (n.i.), czyli możliwości poznawcze kształtujące się znacząco poniżej normy dla danego wieku. Dawniej określano ją mianem upośledzenia umysłowego, aczkolwiek zmiana nomenklatury obliguje nas do używania nieco innych nazw, gdyż poprzednie uznawano za stygmatyzujące.

Stopnie niepełnosprawności intelektualnej

Wyróżniamy cztery stopnie niepełnosprawności intelektualnej. Pierwszym z nich jest niepełnosprawność intelektualna stopnia lekkiego. Charakteryzuje osoby, które posiadają potencjał poznawczy mieszczący się nieco poniżej normy, występuje u około 80% osób z rozpoznaną n.i. Osoba ta funkcjonuje jak dziecko z wieku około 12 do maksymalnie 15 roku życia. Kolejny stopnień to niepełnosprawność intelektualną stopnia umiarkowanego. Osoby te posiadają jeszcze niższy potencjał poznawczy, funkcjonują na poziomie dziecka 6- maksymalnie 9-letniego. Występuje u około 10% osób z rozpoznaną n.i. Kolejnym stopniem jest niepełnosprawność intelektualna stopnia znacznego, obejmuje do 10% osób z rozpoznaną n.i. Ich rozwój poznawczy zatrzymuje się zwykle na etapie dziecka przedszkolnego: 4-6-latka. Najmniej liczną grupę (do 5%) stanowią osoby z niepełnosprawnością intelektualną stopnia głębokiego, których rozwój poznawczych nie przekracza umiejętności dziecka 3-letniego. Osoby te funkcjonują różnorodne, w zależności od posiadania ewentualnych wad współistniejących, w tym porażenia mózgowego czy autyzmu.

Przyczyny niepełnosprawności intelektualnej

Przyczyn n.i. jest bardzo wiele, do powstania niedorozwoju poznawczego może przyczynić się niemało czynników. Wymienia się czynniki genetyczne i biologiczne, w tym predyspozycje genetyczne ale i czynniki szkodliwe, pojawiające się w czasie ciąży, w tym infekcje wirusowe i bakteryjne, np. zachorowanie przez przyszłą mamę na różyczkę, cytomegalię czy toksoplazmozę. Dlatego właśnie tak istotne jest wykonywanie przez ciężarne badań kontrolnych, zleconych przez lekarza prowadzącego. Do n.i. u dziecka może prowadzić także spożywanie przez przyszłą mamę alkoholu, zwłaszcza wysokoprocentowego, narkotyków oraz zażywanie pewnych leków, w tym leków przeciwpadaczkowych. Niekorzystnie na płód działa również cukrzyca matki (na którą chorowała przed ciążą) oraz nadciśnienie tętnicze. Okazuje się, że n.i. współistnieć może z innymi zaburzeniami, w tym zespołem Downa, zespołem Retta, zespołem Turnera, zespołem łamliwego chromosomu X czy stwardnieniem guzowatym. Może pojawić się u dzieci ze stwierdzonym autyzmem, MPD, czyli mózgowym porażeniem dziecięcym, również połowicznym, padaczką, wrodzonymi wadami mózgu. Nie bez znaczenia są również czynniki środowiskowe, czyli zaniedbanie, zwłaszcza we wczesnym dzieciństwie.

Jak objawia się niepełnosprawność intelektualna?

Objawy n.i. różnią się istotnie zależnie od stopnia niepełnosprawności.

  • U osób z niepełnosprawnością intelektualną stopnia lekkiego objawy mogą być długo niezauważalne, dziecko może rozwijać się tak, jak rówieśnicy lub nieco wolniej ale zwykle uchodzi to uwadze rodziców. Zwykle pierwsze objawy stają się zauważalne dopiero, gdy dziecko rozpoczyna naukę w przedszkolu czy szkole, gdy przychodzi czas na porównanie go z rówieśnikami. Co może zwrócić naszą uwagę i skierować ją na diagnozę n.i.? Zwykle są to: infantylność dziecka, prymitywna zabawa, problemy z przyswajaniem materiału, który powinno w tym wieku przyswoić, problemy z przystosowaniem się do panujących norm. Diagnozę potwierdza wizyta w poradni psychologiczno-pedagogicznej. By jednak otrzymać orzeczenia do kształcenia specjalnego dla dzieci z n.i. stopnia lekkiego zwykle niezbędne jest wykonanie badania kontrolnego po upływie roku od poprzedniego, aby posiadać przynajmniej dwa wyniki ilorazu inteligencji znacznie niższego niż przeciętny. Wtedy wydane zostaje orzeczenie i dziecko rozpoczyna edukację na właściwym dla niego poziomie, naukę może kontynuować w szkole masowej. W przyszłości nie ma przeszkód, aby dziecko nadal uczyło się w szkole ogólnodostępnej, w tym podjąć może naukę na poziomie zawodowym i pracować, np. jako kucharz, krawcowa, mechanik samochodowy, malarz czy ślusarz. Osoby te są samodzielne w działaniu, aczkolwiek nie potrafią dokonywać zaawansowanych operacji myślowych, brak u nich myślenia abstrakcyjnego, mogą mieć problemy z podejmowaniem decyzji. Mogą i powinny pracować dla lepszej socjalizacji, warto jednak, by nie podejmowały się profesji, związanych z podejmowaniem istotnych decyzji, np. w sektorze kierowniczym. Ich życie rodzinne przebiega bez większych zakłóceń, osoby te mogą zakładać rodziny oraz posiadać dzieci, aczkolwiek najlepiej, by ich partner życiowy był osobą w normie intelektualnej. Osoby z niepełnosprawnością intelektualną stopnia umiarkowanego są zdolne do samodzielnego funkcjonowania, aczkolwiek w wieku sytuacjach wymagają pomocy i wsparcia osoby drugiej. Pierwsze trudności zauważa się już na etapie przedszkolnym, kiedy dziecko może odbiegać od rówieśników w poziomie funkcjonowania poznawczego, wolniej przyswaja nowe informacje, może mieć trudności w funkcjonowaniu społecznym oraz emocjonalnym.
  • Osoby z niepełnosprawnością intelektualną stopnia umiarkowanego uczą się w specjalnych ośrodkach szkolno-wychowawczych na podstawie adekwatnego orzeczenia, mogą kontynuować naukę w szkołach przysposabiających do pracy. Osoba taka może nauczyć się czytać, pisać i liczyć ale jedynie w ograniczonym stopniu, nie pojmie wielu kwestii, w tym rozumowania abstrakcyjnego, obliczeń procentowych, może mieć problem z ułamkami. Osoby te edukują się w specjalnych ośrodkach szkolno-wychowawczych, przedmioty szkolne zaliczają w stopniu ograniczonym (jedynie to, co jest niezbędne), nacisk kładziony jest na umiejętności życiowe, np. gotowanie, sprzątanie, robienie zakupów, itp. Następnie mogą pracować w zakładach pracy chronionej, powinny zamieszkiwać z opiekunem lub być pod jego stałą kontrolą, np. w ramach gospodarowania budżetem. Osoby z niepełnosprawnością intelektualną stopnia umiarkowanego mogą podejmować proste prace, aczkolwiek ich funkcjonowanie nie pozwala na to, aby żyły samodzielnie, mogą mieć trudności z załatwianiem spraw urzędowych, pamiętaniem o płaceniu rachunków czy rozwiązywaniem problemów finansowych.
  • Osoby z niepełnosprawnością intelektualną stopnia znacznego od początku życia rozwijają się wolniej, mowa pojawia się znacznie później, jest bardzo ograniczona. Osoby te zwykle wypowiadają proste zdania, mowa pojawia się po okresie dzieciństwa. Uczą się w specjalnych ośrodkach szkolno-wychowawczych na poziomie zgodnym z orzeczeniem o kształceniu specjalnym dla osób z niepełnosprawnością intelektualną stopnia znacznego. W edukacji nacisk kładziony jest przede wszystkim na zwiększenie samodzielności, nauce pielęgnowania siebie oraz dbania o własne bezpieczeństwo. Osoby te zwykle porozumiewają się bez większych trudności, aczkolwiek mogą ulegać wpływom, są infantylne, naiwne. W okresie dorosłości mogą wykonywać proste prace pod nadzorem, zwykle są to typowe prace domowe, gospodarskie. Warto wyuczać takie osoby prostych prac, najlepiej, gdyby były powtarzalne, np. praca w Zakładach Aktywności Zawodowej: sprzątanie pokoi, nakrywanie do stołu, itp. Ludzie ci nie są samodzielni w działaniu, nie potrafią podejmować decyzji ani żyć w związku.
  • Niepełnosprawność intelektualna stopnia głębokiego diagnozowana jest zwykle od razu po urodzeniu, gdyż współwystępuje z innymi wadami, w tym zespołem Downa, MPD czy wadą wzroku. Osoby z niepełnosprawnością intelektualną stopnia głębokiego są niezdolne do samodzielnego funkcjonowania, ich mowa jest zaburzona lub nie pojawia się w ogóle. Mogą mieć trudności z samodzielnym poruszaniem się, poruszać się w stopniu ograniczonym, np. na wózku lub funkcjonować jako osoby leżące. Mogą mieć trudności z kontrolowaniem potrzeb fizjologicznych. Zwykle są zdolne do nawiązania relacji emocjonalnej z opiekunem, do okazywania uczuć. Nie są to jednak ludzie zdolni do pracy ani nauki. Ich nauczanie obejmować powinno stymulowanie poszczególnych funkcji, w tym mowy, motoryki małej i dużej czy rozwoju fizycznego, np. masaże dla osób leżących.

Możliwości terapii osoby niepełnosprawnej intelektualnie

Niepełnosprawność intelektualna podlega terapii, zwykle jest ona niezbędna, w innych wypadkach konieczna, a w innych ma funkcję wspierającą. Jakie formy terapii można zastosować, pracując z osobą z niepełnosprawnością intelektualną? Jest ich naprawdę wiele, warto poznać bliżej najciekawsze i najbardziej popularne metody.

Są to:

  • pomoc psychologiczno-pedagogiczna w szkole i zajęcia rewalidacyjne - to najistotniejsza forma terapii osób z niepełnosprawnością intelektualną i to z każdym jej stopniem. Zwykle dokładny opis i wymiar godzinowy wsparcia rewalidacyjnego opisane są zarówno w orzeczeniu z poradni psychologicznej oraz dokumencie IPET, czyli Indywidualnym Programie Edukacyjno-Terapeutycznym. Obejmuje ono zajęcia nakierowane na stymulowanie obniżonych sfer rozwoju dziecka oraz pomoc w bieżącej pracy szkolnej - https://www.edukuj.pl/rewalidacja-jako-proces-wychowawczy-i-terapeutyczny.html.
  • terapia logopedyczna - zajęcia z logopedą są bardzo istotne w przypadku osób z n.i., zwłaszcza ze stopniem znacznym oraz głębokim. Może mieć ona na celu wywoływanie mowy ale i korygowanie wad wymowy. W przypadku braku mowy warto skonsultować się także z terapeutą z zakresu wykonywania profesjonalnego masażu logopedycznego, rozluźniającego aparat mowy.
  • wsparcie emocjonalne, w tym psychologiczne - pomoc psychologiczna może mieć na celu zwiększanie pewności siebie osób z n.i., podnoszenie samooceny oraz wypracowanie odpowiednich wzorców zachowań. W wielu przypadkach wsparciem warto objąć również rodziców dziecka z niepełnosprawnością intelektualną.
  • terapia integracji sensorycznej - pomocna jest w przypadku osób z zaburzonym przetwarzaniem bodźców, dochodzących do nas z zewnątrz, w tym u dzieci z wada wzroku (nieprawidłowo odbierają wrażenia wzrokowe), słuchu ale i z problemami z poruszaniem się, zaburzeniami motoryki małej, w tym chwytu. Prowadzone są w specjalistycznych gabinetach oraz specjalnie przygotowanych salach szkolnych. Doskonale sprawdza się w przypadku dzieci z n.i. oraz współistniejącym MPD czy zespołem Downa oraz autyzmem. W terapii wykorzystuje się hamaki, piłki, specjalne platformy, materace oraz elementy do stymulowania konkretnych zmysłów, np. różnorodne nagrania czy filmiki.
  • zooterapia - kontakt terapeutyczny ze zwierzętami, czy to psami, kotami czy końmi jest szczególnie zalecany właśnie osobom niepełnosprawnym intelektualnie. Pozwala im na walkę z nieśmiałością, zwiększa wrażliwość, zmniejsza lęki, obniża napięcie. Jest zalecany szczególnie osobom z n.i. stopnia znacznego i głębokiego.
  • arteterapia - warto wprowadzić również elementy terapii poprzez sztukę, w tym terapii poprzez wykonywanie dzieł plastycznych, elementy muzykoterapii oraz terapii tańcem. Ich zadaniem jest obniżenie napięcia emocjonalnego ale i stymulowanie wrażliwości emocjonalnej. Terapia sztuką jest doskonałym rozwiązaniem w przypadku osób niemówiących: mogą poprzez malowanie czy taniec wyrazić swoje emocje.

Oligofrenopedagog - nauczyciel osób z niepełnosprawnością intelektualną

Z pojęciem oligofrenii wiąże się zawód oligofrenopedagoga. To nauczyciel, który wykwalifikowany jest do nauczanie i wpierania właśnie osób z niepełnosprawnością intelektualną.

Jak wygląda jego praca? Pedagog najpierw zbiera informacje na temat funkcjonowania dziecka, gdyż w każdym stopniu, np. dziecka z n.i. stopnia umiarkowanego osoba z taką diagnozą może funkcjonować różnorodnie. Przydatne okaże się przeprowadzenie własnej diagnozy oraz zapoznanie się z orzeczeniem z poradni psychologiczno-pedagogicznej, zebranie wywiadu z rodzicami oraz oczywiście spotkanie i nawiązanie kontaktu z dzieckiem. Następnie specjalista dobiera metody pracy z uczniem, może poprosić o pomoc innych specjalistów, np. logopedę, psychologa czy terapeutę zajęciowego.

Autor: Monika Muzolf, psycholog

Ocena: 5.0

Komentarze