Literatura kobieca - polska proza feministyczna

Literatura kobiecaPrzedstawicielki ruchu feministycznego na świecie od samego początku wykorzystywały słowo pisane jako podstawowe narzędzie swojej działalności propagandowej. Feminizm objął właściwie wszystkie dziedziny literatury i literaturoznawstwa, co zaowocowało powstaniem m. in. publicystyki feministycznej, prozy feministycznej, poezji feministycznej i feministycznej krytyki literackiej.

Za początek rozwoju polskiej prozy feministycznej uznaje się okres romantyzmu, kiedy powstawały pierwsze powieści określane jako emancypacyjne. Proza kobieca i proza feministyczna długo były tożsame, jednak stopniowo pojawiały się między tymi dwoma zjawiskami coraz większe różnice i w literaturze współczesnej traktowane są już jako osobne gatunki. Poniżej zostanie przedstawiona krótka charakterystyka rozwoju polskiej prozy feministycznej.

Proza kobieca pojawiła się w Polsce wraz z rozwojem tzw. publicystyki emancypacyjnej w połowie dziewiętnastego wieku. Za jedną z pierwszych polskich powieści feministycznych uznaje się "Pogankę" Narcyzy Żmichowskiej z 1846 roku. Warto w tym miejscu wspomnieć, że Żmichowska uważana jest za jedną z prekursorek feminizmu w Polsce: pisarka była założycielką "entuzjastek", której członkinie prowadziły działalność na rzecz zwiększenia aktywności kobiet w życiu społecznym. Dziełem Żmichowskiej jest także nowatorski program edukacji dziewcząt, nastawiony na rozwijanie samodzielności i zaradności życiowej. Pisarki polskie epoki romantyzmu stawały przed dylematem: czy w sytuacji zniewolenia kraju zapomnieć o własnych problemach i swoją twórczość poświęcić sprawom ojczyzny czy też walczyć o poprawę losu kobiet i możliwość wyrażania poprzez pisarstwo własnej płci, narażając się tym samym na oskarżenie o postawę antypatriotyczną.

Do klasyki europejskiej prozy emancypacyjnej zalicza się "Martę" (1873) Elizy Orzeszkowej. Orzeszkowa tworzyła swoje dzieła w epoce pozytywizmu, której hasłami przewodnimi były praca u podstaw, praca organiczna, asymilacja żydów, poprawa sytuacji chłopów i emancypacja kobiet. Pewne wątki feministyczne można także odnaleźć w powieści "Nad Niemnem" (1888) tej samej autorki. Problem kobiecej emancypacji podjął także w tym okresie Bolesław Prus w swojej powieści "Emancypantki" (1894).

W okresie modernizmu powstało sporo tekstów o tematyce kobiecej takich autorek jak Maria Komornicka, Maryla Wolska, Zofia Treszczkowska, Kazimiera Zawistowska, Bronisława Ostrowska. Najsłynniejszą pisarką okresu Młodej Polski stała się Gabriela Zapolska, która w swoich dramatach i powieściach podejmowała problem dyskryminacji kobiet, prostytucji czy wykorzystania seksualnego. Idee feministyczne można odnaleźć w takich utworach tej autorki jak "Kaśka Kariatyda" (1888), "O czym się nie mówi" (1909), "Panna Maliczewska" (1910). Sytuację społeczną kobiet przedstawił również Stefan Żeromski w noweli "Siłaczka" (1895).

W roku 1918 roku Polki otrzymały prawo wyborcze, a kolejne szkoły wyższe przyjmowały na studia kobiety. Odzyskanie niepodległości przez Polskę dało także chwilowe oderwanie od spraw ojczyzny, a pisarze tego okresu zaczęli na nowo podejmować tematy społeczne. W tym czasie pojawiły się takie dzieła poruszające tematykę kobiecych problemów jak "Przymierze z dzieckiem" (1926) Marii Kuncewiczowej, "Całe życie Sabiny" (1934) Heleny Boguszewskiej, "Granica" (1935) Zofii Nałkowskiej, "Dziewczęta z Nowolipek" (1935) Poli Gojawiczyńskiej oraz "Cudzoziemka" (1936) Marii Kuncewiczowej. Pisarki podejmowały w swoich utworach kwestie związane ze społecznym statusem kobiety i jej osobistym doświadczeniem, takie jak macierzyństwo, seksualność, małżeństwo, aborcja, bieda kobiet i ich wyzysk ekonomiczny, wykorzystanie seksualne, starzenie się, samotność i śmierć.

W okresie drugiej wojny światowej polska proza feministyczna zamarła. Wiodącym tematem osób piszących po roku 1945 stały się tragiczne doświadczenia z okresu wojny i budowanie nowego państwa. Ideologia socjalizmu propagowana w okresie PRL narzucała społeczeństwu obraz kobiety jako wzorowej robotnicy i obywatelki, natomiast wszelkie "oddolne" ruchy feministyczne były przez władze komunistyczne zwalczane. Pewien wyjątek stanowią tutaj powieści sensacyjne Joanny Chmielewskiej, w których bohaterką jest zawsze silna, niezależna kobieta, a na koniec okresu PRL przypada powieść "Pawilon małych drapieżców" (1988) feministycznej pisarki Krystyny Kofty.

Proza feministyczna pojawiła się na nowo po 1989 roku, kiedy po obaleniu rządów komunistycznych odrodził się polski ruch feministyczny. Pisarki wywodzące się z tego ruchu lub sympatyzujące z nim zaczęły podejmować tematy związane z doświadczeniem własnej płci i życia codziennego kobiet. Do kanonu dzieł z beletrystyki feministycznej wpisały się takie współczesne dzieła jak "Absolutna amnezja" (1995) Izabeli Filipiak, "E. E." (1995) Olgi Tokarczuk, "Podręcznik dla ludzi" (1996) Manueli Gretkowskiej, "Rosyjski kochanek" (1996) i "Miłośnica" (1998) Marii Nurowskiej, "Chwała czarownicom" (2002) Kofty, zbiór opowiadań "Smaki i dotyki" (2006) Ingi Iwasiów i kolejna powieść tej autorki "Bambino" (2008) oraz kontynuacja tej powieści nosząca tytuł "Ku słońcu" (2010). Wątki feministyczne można także odnaleźć w twórczości pisarskiej Nataszy Goerke, Magdaleny Tulli i Zyty Rudzkiej. Współczesna proza feministyczna przez wielu była - i jest nadal - przyjmowana niechętnie, często określano ją jako obrazoburczą. Krzysztof Varga, pisarz i krytyk literacki, określił ją ironicznie jako "literatura menstruacyjna", co wywołało oburzenie w środowiskach feministycznych.

Na gruncie polskim myśl feministyczna rozwijała się mniej dynamicznie niż działo się to w krajach Zachodu, co można tłumaczyć przywiązaniem Polaków do tradycji i nadal przeważającymi w społeczeństwie polskim postawami wierności wobec wartości patriotycznych i religijnych. Działalność współczesnego ruchu feministycznego i powiązanych z nim ruchów lesbijskich, homoseksualnych, queerowych i proaborcyjnych odbierana jest przez wielu Polaków jako agresywna, naruszająca społeczne normy, burząca tradycyjne systemy wartości i nastawiona na realizację „obcych interesów”. Jeśli na świecie proza feministyczna, a także pozycje z publicystyki feministycznej i feministycznej krytyki literackiej są czytywane przez różne grupy społeczne, tak w Polsce sięgają po nie głównie osoby związane z ruchem feministycznym lub ten ruch badające. Proza feministyczna jest zwykle traktowana jako literatura niszowa i skierowana do wąskiej grupy społecznej, a pisarki feministyczne są na ogół kojarzone jedynie z ich występami w telewizji lub działalnością publicystyczną. Wydaje się, że sytuacja ta nie ulegnie zmianie w najbliższym czasie.

Komentarze