Czym jest zakupoholizm? Przyczyny, objawy, skutki, terapia. Test

ZakupoholizmKupowanie jest przyjemne, przyglądanie się produktom, wybieranie, płacenie za nie i w końcu przeglądanie nowo zakupionych rzeczy: wielu z nas uwielbia robić zakupy i sprawia nam to przyjemność. Co jednak, gdy kupowanie staje się nałogiem, tak, jak palenie papierosów czy picie alkoholu? Mowa wtedy o zakupoholizmie, uzależnieniu nie mniej groźnym niż wymienione. Skąd się bierze, jak się objawia i jak walczyć z nałogowym kupowaniem?

Czym jest zakupoholizm?

Zakupoholizm, czyli nałogowe nabywanie nowych rzeczy, jest jednym z uzależnień behawioralnych, czyli zaburzeń zachowania. Obejmuje ono nałogowe kupowanie rzeczy, nierzadko zupełnie niepotrzebnych, niekontrolowanie dokonywanie zakupów, uleganie promocjom, kupowanie wielu takich samych produktów, zarówno w sklepach stacjonarnych, jak i w internecie. Zakupoholizm może być połączony ze zbieractwem ale nie jest to konieczne. Zakupoholizm występuje nawet u 10% populacji, zwykle u kobiet (panie stanowią nawet powyżej 80% zakupoholików), zwykle pierwsze objawy obserwuje się już w bardzo młodym wieku: poniżej 20 lat. Skąd bierze się takie zachowanie?

Przyczyny kompulsywnego kupowania

Skąd bierze się zakupoholizm? Dlaczego kupujemy nałogowo? W wielu wypadkach nabywanie dóbr i usług ma służyć zaspokajaniu innych potrzeb, np. potrzeby bliskości. Jest bowiem częsty u osób samotnych ale nie tylko. Wielu zakupoholików to osoby w związkach, które czują się samotne w relacji i niedoceniane, szukają więc ukojenia w zakupach. Nierzadko są to ludzie majętni, którzy mogą pozwolić sobie na wydawanie pieniędzy. Zakupoholizm długo pozostaje więc niezauważony. Uzależnienie to dotyka również ludzi o perfekcjonistycznych cechach osobowości, osoby niedowartościowane, niepewne siebie, o niskiej samoocenie, wychowane przez rodziców wymagających ale nieczułych. Zakupoholizm może stać się formą rozładowania napięcia, stresu, redukcji lęku, pozwala poprawić nastrój, może być jednym z objawów depresji czy choroby dwubiegunowej. Zakupy mogą również stać się nagrodą, np. w zaburzeniach odżywiania, jak nagrodzenie się za kolejny dzień niejedzenia.

Jak objawia się zakupoholizm?

Głównym objawem zakupoholizmu jest robienie zakupów. Zakupoholik zachowuje się jednak nieco inaczej niż zwykły konsument. Jakie objawy mogą sugerować uzależnienie od dokonywania zakupów? Niepokojące mogą być:

  • spędzanie prawie całego wolnego czasu w galeriach handlowych, sklepach lub w internecie w sklepach online: osoba chora może nie tyle od razu kupować, co przeglądać dostępne towary, przymierzać lub kupować ich wiele i część zwracać z powrotem do sklepu - zainteresowanie zakupami może powodować zaniedbywanie codziennych obowiązków;
  • planowanie kolejnych zakupów z wyprzedzeniem i niezwykłym pietyzmem, osoba chora planuje je jak zagraniczne wakacje, przegląda promocje, wybiera konkretne sklepy, godzinę, kiedy uda się na zakupy, planuje co kupi i za ile, przygotowuje się do tego wyjątkowo starannie;
  • przeznaczanie większości pieniędzy na zakupy nierzadko niepotrzebnych rzeczy, osoba chora może posiadać kilka takich samych ubrań czy kupić drugi mikser, choć posiada już bardzo podobny i z niego nie korzysta;
  • odczuwanie euforii przed i w czasie zakupów, traktowanie ich jako sposobu na poprawienie humoru, zaś po dokonaniu zakupów pojawić się może poczucie winy i wstyd.

Czy to już uzależnienie? Test

Chcesz wiedzieć, czy problem zakupoholizmu Cię dotyczy? Odpowiedz na poniższe pytanie i przekonaj się, czy możesz być uzależniona/y od zakupów.

  1. Zakupy niejednokrotnie traktuję jako sposób na poprawę nastroju.
  2. Bardzo dużo czasu spędzam w galeriach handlowych lub/i w sklepach internetowych.
  3. Zdarzyło mi się wydać pieniądze na zakupy niż na czas zapłacić rachunek.
  4. Zdarzyło mi się pożyczyć od kogoś pieniądze na zakupy.
  5. Bardzo często myślę o tym, co chcę kupić.
  6. Wyjście na zakupy jest dla mnie wydarzeniem bardzo ekscytującym.
  7. Uwielbiam oglądać nowe rzeczy, które właśnie zakupiłam/em.
  8. Nierzadko po wydaniu dużej sumy pieniędzy odczuwam wyrzuty sumienia.
  9. Mam wiele kart lojalnościowych.
  10. Zdarzyło i się ukryć przed kimś moje zakupy lub skłamać w kwestii kwoty, jaką wydałam/em.

Im więcej odpowiedzi twierdzących, tym większe prawdopodobieństwo, że możesz zmagać się z nałogowym kupowaniem. Aby zyskać pewność, warto wybrać się na konsultację psychologiczną, ponieważ nieleczony zakupoholizm może przynieść wiele negatywnych skutków.

Skutki zakupoholizmu

Zakupoholizm wydaje się nam pozornie niegroźny - kupowanie i wydawanie pieniędzy zdarza się bowiem każdemu. Nie jest to jednak do końca prawda, ponieważ zakupoholizm jest takim samym uzależnieniem jak przyjmowanie narkotyków czy spożywanie nadmiernych ilości alkoholu. Jakie skutki niesie za sobą nieleczone uzależnienie od kupowania?

Przede wszystkim może przyczynić się do:

  • pogorszenia funkcjonowania społecznego: osoba chora myśli tylko o zakupach, izoluje się od rodziny, znajomych, może się z nimi kłócić o zakupy, pieniądze;
  • zaniedbywania swoich obowiązków domowych i zawodowych poprzez podporządkowywania wszystkiego zakupom;
  • problemów z mieszkaniem czy opłacaniem rachunków: wiele wydajemy bowiem na zakupy, możemy zapominać o opłaceniu czynszu czy zapłaceniu za prąd;
  • wahań nastroju, np. gdy nie możemy wyjść na zakupy lub akurat nie mamy pieniędzy;
  • popadnięcia w długi, zwłaszcza, gdy pożyczamy pieniądze na kolejne zakupy: zarówno od rodziny, jak i z banku, np. decydując się na kolejne kredyty.

Niestety, skrajny zakupoholizm może oznaczać nawet tendencję do zachowań niezgodnych z prawem, np. kradzieży pieniędzy na kolejne zakupy.

Diagnoza zakupoholizmu

Postawienie prawidłowej diagnozy zakupoholizmu nie jest proste, aczkolwiek niezbędne jest udanie się w tym celu do specjalisty. Postawi on diagnozę różnicową z wieloma innymi zaburzeniami, w tym z OCD, czyli zaburzeniem obsesyjno-kompulsywnym czy chorobą afektywną dwubiegunową. Jak specjalista stawia diagnozę? Zwykle przeprowadza z pacjentem pogłębiony wywiad, rozmawia z nim na temat problemu, zadaje pytania, które pozwolą mu ocenić, czy jego trudności mogą nosić znamiona zakupoholizmu.

Jak leczyć zakupoholizm?

Zakupoholizm, jako uzależnienie behawioralne, zwykle leczy się poprzez wdrożenie psychoterapii w nurcie behawioralno-poznawczym, mającym na celu zmianę negatywnych myśli i zachowań. Osoba dotknięta zakupoholizmem musi przygotować się na szereg zmian w swoim życiu. Zwykle w trakcie terapii wypracowuje się szereg metod, mających na celu zerwanie z nałogiem.

Psycholog może zaproponować sposoby np. takie jak:

  • tworzenie listy zakupów przed każdym wyjściem do sklepu i skrupulatne jej przestrzeganie, następnie omawianie listy i zakupów na kolejnej sesji;
  • wybieranie się na zakupy z odliczoną kwotą pieniędzy i bez kart kredytowych oraz debetowych;
  • ustalenie limitu wypłat na karcie bankomatowej;
  • wybieranie się na większe zakupy tylko w towarzystwie osoby bliskiej;
  • ograniczenie oglądania telewizji i przeglądania internetu pod kątem reklam nowych produktów;
  • rozplanowanie wolnego czasu tak, aby mieć jak najmniej czasu na dokonywanie zakupów.

Osoba uzależniona może również próbować pozbyć się w ramach terapii nagromadzonych w czasie szału zakupowego produktów. Może oddać je potrzebującym lub wystawić na aukcji i pieniądze przeznaczyć na spłatę długów lub cele charytatywne. Leczenie farmakologiczne wdrażane jest rzadko, zwykle w przypadku zaburzeń współistniejących. Co ciekawe, w przypadku zakupoholizmu doskonałe efekty daje łączenie spotkań indywidualnych z terapią grupową. Spotkania Anonimowych Zakupoholików pozwalają osobom uzależnionym na otrzymanie wsparcia oraz wymienienie się doświadczeniami w walce z chorobą.

Zakupoholizm, choć jawić się nam może jako niegroźna mania kupowania - i w wielu przypadkach tak jest - tak naprawdę w pełnej wersji jest takim samym uzależnieniem jak inne znane zaburzenia. Warto przyjrzeć się bliżej niepokojącym objawom i wybrać się na specjalistyczną konsultację. W razie potrzeby zostanie wdrożona odpowiednia terapia.

Autor: Monika Muzolf, psycholog

Komentarze